Dit artikel is een uitsnede van een analyse die Sid maakt van liberalisme. Dit is deel van een crowdfunding waarvoor eerder 4000 euro is opgehaald, naast dit eerder verschenen artikel over de val van Nederland. Dit artikel geeft een indruk van wat Sid zoal behandelt in de tekst en toont de donateurs dat er werk wordt verricht. Tegelijkertijd kunt u Sid steunen via BackMe: (kopieer en plak de volgende link aub in de browser): https://sidlukkassen.backme.org
Een aanval op het liberalisme behelst het idee dat “de geschiedenis begint bij jezelf” – echter zoals in het twijfelexperiment van Descartes, is het nog niet zo gek om zo nu en dan te twijfelen aan gevestigde dogma’s. Is dezelfde kritiek niet van toepassing op Jezus Christus? “Ik ben de weg, het leven en de waarheid.” Op een zeker moment moet iemand de moed vinden om op zijn eigen oordeelskracht te gaan staan en los te breken uit wat de stamoudste voorschrijft. Om een nieuwe weg in te slaan moet je – al is het maar tijdelijk – durven aannemen dat geschiedenis bij jou begint, dan wel zou kunnen beginnen.
Het sokratisch moment
Een punt dat hier ook moet worden aangehaald, zoals ook staat in mijn boek Avondland en Identiteit (2015), is dat het liberalisme de weg opent voor invullingen zoals ‘Greed is good’ (Denk aan Gordon Gekko in Wall Street en aan Jordan Belfort); echter in de tijd van Spinoza werd deze vorm van kapitalisme nog getemperd door de klassieke deugden. Er waren scholen waar kooplieden heen gingen om zich te scholen in klassieke vorming, naast de handelsactiviteiten. Miriam van Reijen omschrijft dit nader in Spinoza in bedrijf (2012).
Hiernaast: de praktijk van een cultuur, met haar verenigingen en andere organische organisatievormen, tempert conflicten tussen leden van die gemeenschap. Maar wanneer mensen zich onttrekken aan die gemeenschappen, wordt het recht belangrijker bij het kanaliseren van conflicten, en hiermee de staat. De conflicten vertalen zich in eindeloze juridische geschillen waardoor alle ‘vrijgevochten’ individuen wederom een beroep doen op de staat, zodat de staat zich dieper in het persoonlijke leven invreet. Waardoor de staat – oh ironie – uiteindelijk méér invloed uitoefent op het leven van het individu, dan de culturele praktijken van een verzuilde samenleving.
Het leven in de moderniteit is op zoveel vlakken zó ontmoedigend geworden dat al deze kritieken en sentimenten bij elkaar worden geveegd als een aanval op het liberalisme. In de tekst van Vincent Vos hebben we dit min of meer vastgesteld. Maar als je teruggaat naar de klassieke bronnen van het liberalisme – zoals de teksten van John Stuart Mill – dan wordt herhaaldelijk benadrukt dat vrijheid en de hogere ontwikkeling van een bevolking, nooit binnen een vacuüm kunnen ontstaan, maar bevorderende culturele omstandigheden vergt en geworteldheid binnen een natiestaat.
Liberalisme gaat om het ontplooien van de verstandelijke vermogens op een manier die de mens ten goede kan komen. Dit brengt hen in botsing met historische gegevenheden – dit betekent niet meteen dat die historische gegevenheden geruimd moeten worden. Zoals het voorbeeld van de magiër heeft mogen verduidelijken, moet op enig moment de autoriteit van de stamoudste worden beconcurreerd. Denk aan de dialoog tussen Sokrates en Kefalos in Plato’s Ideale Staat (380 v.C.). Kefalos zegt: “rechtvaardigheid is ieder het zijne geven”, waarmee hij bedoelt: restauratie. Doe wat je ouders deden en volg de voorbeelden van voorgaande generaties. Maar als we altijd en alleen het oordeel van de stamoudsten hadden gevolgd, dan had de mensheid nog steeds in grotten geleefd en was er niet eens landbouw ontstaan.
Sokrates brengt de zekerheid van Kefalos aan het wankelen. Hij zegt: “Ieder het zijne geven, betekent dat ook dat als ik van jou een bijl leen, en je komt die terugvragen in een toestand van razernij, dat ik die bijl dan direct overhandig?” Conservatieve voorstanders van autoritaire regimes vatten dit sokratische moment op als ondermijnend en subversief – niet voor niets is hij tot het drinken van de gifbeker veroordeeld. Maar zoals het voorbeeld van de overgang van een jager-verzamelaar maatschappij op een sedentaire maatschappij bewijst, is een ‘sokratisch moment’ noodzakelijk om de autoriteiten te durven bevragen en ruimte te scheppen voor innovatie.
En het liberalisme als een soort totale aanval op de natuurlijke orde, dat begint misschien pas bij Karl Popper (1902–1994). In zijn boek De open samenleving en haar vijanden (1945), weliswaar gevoed door oorlogstrauma, zet hij Plato’s denkwereld neer als een gesloten samenleving die precies dat starre Gerousia-regime weerspiegelt dat wij hier bekritiseren.
Met Popper begint het liberalisme iets te worden dat alles verguist wat een externe orde oplegt. Maar tot die tijd was het liberalisme vooral bezig om de verstandelijke vermogens te versterken en ze in lijn te brengen met de natuurlijke gegevenheden. Er werd ruimte bevochten op koning en kerk om het verstand en de individuele zelfbeschikking te versterken. Echter, dit werd gedaan om de mens te laten leven in overeenstemming en harmonie met de natuurlijke orde en organische gemeenschapsbanden.
Sowieso is het hele idee dat het slecht is dat individuen zichzelf ontworstelen aan hechte gemeenschappen, eigenlijk best autoritair; vooral omdat in een post-liberale samenleving dat nostalgische verlangen zich vertaalt in een grotere rol van de staat, die die organische gemeenschappen inmiddels heeft verdrongen (misschien met uitzondering van de islamitische Umma).
In de Middeleeuwen, onder de pandemoniale rijksopvatting, kon een koning bijvoorbeeld besluiten om een stuk land weg te geven aan een andere mogendheid, als deel van een huwelijksovereenkomst. Met wat dit in de praktijk betekende voor de culturele verwevenheden van de lokale mensen, werd dan niet per se rekening gehouden. Dit soort ‘blinde vlekken’ ontstaan bij nostalgische critici van individualisme en liberalisme, die zó gefrustreerd en ontmoedigd zijn door het leven in de moderniteit, dat zij de geschiedenis idealiseren.
John Locke (1632–1704) zijn ‘Right to Revolution’ kwam bijvoorbeeld tot stand tegen de achtergrond van een tirannieke katholieke monarch. Wat meespeelde was dat Henry viii de Act of Supremacy uitvaardigde in 1534: hierdoor waren stukken grond van de katholieke kerk in handen gekomen van lokale baronnen. En de gemeenschappen zoals zij nadien gevormd waren, zouden dus weer op hun kop kunnen worden gezet als een absolute monarch – gesteund door de Franse zonnekoning Lodewijk xiv – deze gronden zou retourneren aan de katholieke kerk.
Hierbij verdedigt John Locke het idee van revolutie maar verwerpt het idee van rebellie. Omdat, in zijn definitie, revolutie een verzet is tegen een onrechtvaardige autoriteit, terwijl rebellie een verzet is tegen het idee van autoriteit, überhaupt.
Lees je de correspondentie van-en-rond Thorbecke (1798–1872) en zijn grondwettelijke vernieuwingen, dan zie je de vraagstukken van staatsrecht en organische gemeenschap waar de liberalen en monarchisten in de praktijk tegen aanliepen. De geschiedenis van dit discours is dan veel dieper en beter te begrijpen dan vanuit die zojuist neergezette ‘nostalgische’ interpretatie, die vooral is gevoed door hoe vervreemdend het leven vandaag is. Zelfs die frustraties – hoe terecht ook – kunnen niet wegnemen dat je jezelf op een zeker moment moet emanciperen tegenover de stamoudste, omdat je anders voor eeuwig blijft steken op het niveau van het tribale.
Maar misschien dat we in het licht van dit alles tevens het einde moeten herlezen van het boek Het einde van de geschiedenis en de laatste mens (1992), door Francis Fukuyama. Hij bepleit daar dat luxe, weelde, maar ook de onthechting en vervreemding die gepaard gaan met de moderne technologische massamaatschappij, op existentieel vlak zó onbevredigend zijn, dat mensen weer een eercultuur met bijbehorende beproevingen en ontberingen zullen nastreven. Fukuyama duidt dit als een Nietzscheaans verzet tegen de modernisering.
Hier kan je reageren op onze artikelen en een inhoudelijke bijdrage leveren. Lees ook even onze huisregels.
Om te reageren dien je eerst aan te melden.
Reageer je voor de eerste keer? Registreer je dan hier.
